Conditie opbouwen bij hartpatiënten: Advies en Begeleiding

Hartfalen, ook wel decompensatio cordis genoemd, treft naar schatting ongeveer 241.300 mensen in Nederland. Het wordt gedefinieerd als een complex van klachten en verschijnselen dat voortkomt uit een tekortschietende pompfunctie van het hart. De ernst van hartfalen wordt ingedeeld op basis van de linkerventrikelejectiefractie (LVEF), die aangeeft hoeveel bloed de linker hartkamer per hartslag uitpompt. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen een LVEF <40% (HFrEF of systolisch hartfalen) en een LVEF >50% (HFpEF of diastolisch hartfalen). Daarnaast wordt de subjectieve inspanningsbeperking van de patiënt bepaald aan de hand van de NYHA-classificatie, die de belastbaarheid aangeeft. Interessant is dat er geen directe relatie bestaat tussen de ernst van hartfalen (LVEF) en de inspanningsbeperking (NYHA-klasse). De spierkracht speelt hierbij een belangrijke rol in het inspanningsvermogen.

Bewegen is om diverse redenen cruciaal voor patiënten met hartfalen. Een lage fysieke fitheid heeft een negatieve invloed op het ziekteverloop, het inspanningsniveau en de kwaliteit van leven. Verschillende onderzoeken tonen aan dat beweging leidt tot een verbeterde fysieke fitheid en een positief effect heeft op angst en depressie. Bovendien draagt bewegen bij aan de preventie van comorbiditeit zoals hypertensie, diabetes mellitus, obesitas en COPD.

De positieve effecten van bewegen op het lichaam bij hartfalen zijn onder andere:

• Toename van type-I spiervezels, oppervlak en hoeveelheid capillairen.
• Verbetering van de endotheelfunctie (functie van de cellen die de binnenkant van het hart en de bloedvaten bekleedt).
• Verbetering van autonome controle (het automatisch bijsturen vanuit de hersenen).

Voor patiënten met hartfalen wordt geadviseerd te bewegen volgens de Beweegrichtlijnen. Het is belangrijk om hen te informeren over het belang en de positieve effecten van bewegen, en mee te denken over het integreren van meer beweging in het dagelijks leven. Aansluiten bij een sportschool, beweeggroep of sportvereniging kan hierbij helpen. Indien ondersteuning nodig is, kan verwezen worden naar een buurtsportcoach, leefstijlcoach of welzijnscoach.

De European Society of Cardiology (ESC) raadt patiënten met chronisch hartfalen NYHA II-III aan om gedeeltelijk of volledig onder professionele en gespecialiseerde begeleiding te trainen. Dit kan bijvoorbeeld bij een gespecialiseerd fysiotherapeut of een cardiofitnesscentrum dat is aangesloten bij de Harteraad. Vooral voor patiënten met HFrEF (NYHA-II en -III) en stabiele NYHA-IV patiënten wordt een hartrevalidatieprogramma aanbevolen. Dit 12-weekse programma leert patiënten om tekenen van overbelasting en symptomen van decompensatie te herkennen, grenzen aan te voelen en angst te overwinnen. Het draagt bij aan het verbeteren van het inspanningsvermogen, het verminderen van vermoeidheid en kortademigheid, en het ontwikkelen van een actieve leefstijl.

Uit meerdere onderzoeken blijkt dat hartrevalidatie een positief effect heeft op de kwaliteit van leven en de inspanningscapaciteit bij patiënten met hartfalen. Zowel de veiligheid als de effectiviteit van deze trainingsvorm zijn aangetoond. Helaas zijn nog niet alle zorgprofessionals hiervan op de hoogte. Voor een hartrevalidatieprogramma is een verwijzing van de cardioloog nodig, die door middel van een inspanningstest bepaalt of de patiënt veilig kan trainen. De patiënt volgt het programma onder begeleiding van een gespecialiseerd fysiotherapeut die de trainingsintensiteit nauwkeurig monitort.

Er bestaat geen eenduidigheid over de meest optimale trainingsvorm bij hartfalen vanuit de wetenschap. Het advies luidt dan ook vaak: een persoonsgerichte benadering, afhankelijk van de mogelijkheden en voorkeuren van de patiënt. Een gespecialiseerd fysiotherapeut stelt het trainingsprogramma samen. Op basis van bestaand onderzoek heeft het Koninklijk Genootschap voor Fysiotherapie (KNGF) adviezen uitgebracht om de gewenste trainingseffecten te bereiken.

Verschillende Trainingsvormen:

• Intervaltraining: Hierbij worden tijdsblokken van inspanning afgewisseld met tijdsblokken van (actieve) rust. Hoog intensieve intervaltraining (HIIT) is het meest effectief voor het verbeteren van het inspanningsvermogen, mits uitgevoerd onder professionele begeleiding bij patiënten met hartfalen.
• Duurtraining: Hierbij wordt een activiteit, zoals fietsen of lopen, gedurende een bepaalde tijdsduur uitgevoerd. Na 8 tot 26 weken kunnen patiënten met hartfalen hun maximale niveau bereiken.

Het is van belang dat patiënten hun fitheid op peil houden door een gezonde, actieve leefstijl te onderhouden, bijvoorbeeld door de beweegrichtlijnen aan te houden. Wanneer een patiënt stopt met trainen of minder actief wordt, gaat de lichamelijke conditie snel weer achteruit.

Risicofactoren en Leefstijl:

Naast bewegen zijn er andere factoren die belangrijk zijn voor de gezondheid van hartpatiënten:

• Voeding: Gezonde eet- en drinkgewoonten zijn van levensbelang, zeker bij (een risico op) hart- en vaatziekten. Het maken van bewuste keuzes wat betreft voeding kan bijdragen aan het beperken van het risico. Bij hartfalen is het belangrijk om niet te veel vocht binnen te krijgen (maximaal 2000 ml per dag), aangezien het hart moeite heeft met het verwerken van vocht.
• Gewicht: Het voorkomen van overgewicht is belangrijk, daar overgewicht een extra belasting voor het hart vormt. Ook ondergewicht moet vermeden worden. Een gezond gewicht is essentieel voor het voorkomen van hart- en vaatziekten.
• Roken: Roken verhoogt het risico op hart- en vaatziekten aanzienlijk. Stoppen met roken wordt sterk geadviseerd, en hulp hierbij is beschikbaar via de "Poli stoppen met roken".
• Cholesterol: Een hoog LDL-cholesterol ("slecht cholesterol") is een risicofactor voor hart- en vaatziekten, omdat het bijdraagt aan stolsel- en plakvorming in de bloedvaten. Een gezonde leefstijl, voeding en eventueel medicatie kunnen helpen het LDL-cholesterol te verlagen.
• Bloeddruk: Hoge bloeddruk (hypertensie) is een aandoening waarbij de bloeddruk te hoog is. Dit kan leiden tot verhoogde wandspanning in de bloedvaten en verhoogt het risico op diverse hart- en vaatziekten. Leefstijlveranderingen en medicatie kunnen helpen de bloeddruk te verlagen.
• Diabetes Mellitus: Diabetes (suikerziekte) verstoort de glucosestofwisseling en is een belangrijke risicofactor voor hart- en vaatziekten.
• Alcoholgebruik: Het advies luidt om niet meer dan één glas alcohol per dag te drinken, ook voor mensen met hartfalen.

Psychosociale Aspecten:

Het krijgen van een hartaandoening, medische onderzoeken en behandelingen kunnen belastend zijn en psychische klachten met zich meebrengen. Binnen de Hartrevalidatie wordt gewerkt met het biopsychosociale model, waarbij gekeken wordt naar biologische, psychologische en sociale factoren. Stress, angst, somberheid en problemen met de verwerking van de ziekte komen vaak voor. Psychologen kunnen ondersteuning bieden bij het omgaan met deze gevoelens en het aanpassen aan de ziekte in het dagelijks leven.

Specifieke Situaties en Sport:

Bij het beoefenen van sport is voorzichtigheid geboden. Activiteiten met matige of hoge intensiteit worden in sommige gevallen, zoals bij ernstige aortaklepstenose, afgeraden. Teamsporten met veel fysiek contact of een hoog risico op vallen, zoals voetbal, basketbal en squash, zijn over het algemeen minder geschikt voor mensen met hartfalen. Ook bij sporten in de kou is voorzichtigheid geboden, aangezien kou een vernauwend effect op de vaten kan hebben. Patiënten die antistollingsmedicijnen gebruiken, moeten extra alert zijn bij sporten met kans op botsingen of vallen.

Het is belangrijk om te luisteren naar het lichaam en bij klachten zoals pijn op de borst, duizeligheid of hartritmestoornissen direct te stoppen en een arts te raadplegen. Een goede warming-up is essentieel om de bloedtoevoer naar het hart te optimaliseren. Bij twijfel over welke sport of beweegvorm het beste past, is het raadzaam om te overleggen met een huisarts of cardioloog, of een sportmedisch onderzoek te laten doen.

Hartrevalidatie:

Hartrevalidatie biedt veel voordelen, waaronder verbetering van de lichamelijke fitheid, vergroting van het zelfvertrouwen en een betere deelname aan het sociale leven. Patiënten leren tekenen van overbelasting herkennen, grenzen aan te voelen en angst te overwinnen. Hartrevalidatie wordt door de zorgverzekeraar volledig vergoed.

De Borgschaal kan helpen om de intensiteit van oefeningen te monitoren. Het is belangrijk om activiteiten langzaam op te bouwen en te kiezen voor vormen die men leuk vindt. Het doel is om dagelijks minimaal 30 tot 45 minuten te bewegen, verdeeld over de dag indien nodig. Het is cruciaal om fysieke inspanning vol te houden, omdat dit essentieel is voor gezondheidswinst.

tags: #conditie #opbouwen #hartpatient