De kraakbeweging in Leiden heeft een rijke geschiedenis, gekenmerkt door strijd tegen leegstand, voor betaalbare huisvesting en het behoud van culturele en sociale ruimtes. Van de bezetting van monumentale villa's tot het verzet tegen gemeentelijke plannen voor commerciële ontwikkeling, krakers in Leiden hebben zich consequent laten horen.
Vrij Parkeren Leiden: Een Nieuwe Bezettingsgolf
In februari 2022 werd het pand aan de Van der Werfstraat 39, beter bekend als Vrij Parkeren Leiden (VPL), gekraakt. Dit pand is geen onbekende voor de kraakbeweging, aangezien het in het verleden al vaker gekraakt zou zijn. De bekendmaking van deze nieuwe kraak viel samen met de 'Woonrevolutie' woningdemonstratie op 13 februari 2022. De eigenaar dreigt met juridische stappen, en om de juridische kosten en het onderhoud van de squat te dekken, zijn er benefietevenementen georganiseerd. Eén van deze evenementen was Volkseten Vegazulu, een volkskeuken die al sinds 2005 actief is en veganistisch eten serveert.
Juridische Strijd en Huisvrede
De juridische strijd rondom kraakpanden in Leiden is complex. Op maandag 16 mei 2022 diende een rechtszaak van krakers in Leiden, waarbij de rechter het Openbaar Ministerie (OM) niet-ontvankelijk verklaarde. De rechter oordeelde dat de krakers genoten van huisvrede, wat de huisvrede van de krakers benadrukte. Het OM probeert echter het recht op huisvrede uit te hollen middels proefprocessen. Burgemeester Lenferink speelt hierin een controversiële rol, door tegen zijn eigen kraakbeleid in te gaan en ontruimingen te bevelen zonder sprake van verstoring van de openbare orde of heterdaad. Dit ondanks dat de krakers zelf de politie en eigenaar hadden ingelicht over de heringebruikname van het pand.
Leegstand als Drijfveer voor Kraakacties
De kraakbeweging in Leiden wordt sterk gedreven door de aanhoudende leegstand van panden. In het achtergebouw van Winnersweg 131, dat na de sluiting van een verslavingsopvang leeg kwam te staan, werd door krakers een einde gemaakt aan de langdurige leegstand. Ondanks dat de burgemeester tegen zijn eigen kraakbeleid in opdracht gaf tot ontruiming, werden er geen arrestaties verricht. Dit illustreert de spanning tussen de noodzaak aan huisvesting voor woningzoekenden en het beleid van de gemeente.
Ook in het Leidse Houtkwartier werd een monumentale villa na jaren van leegstand gekraakt. De politie kwam ter plaatse, maar vertrok na constatering dat er geen braakschade was. Een andere actie betrof een langdurig leegstaande woonboot aan de gracht, die door een groep studenten werd betrokken en opgeknapt om weer bewoonbaar te worden. Dit toont de diverse aard van kraakacties, van protest tegen speculatie tot het herstellen van verwaarloosde panden.
Woonstrijd! en de Strijd tegen Speculatie
De actiegroep Woonstrijd! heeft een belangrijk kantoorpand aan het Stationsplein en Schuttersveld gekraakt, waarmee zij een einde maakten aan de leegstand en de "grijpgrage vingers van een beruchte speculant". Deze kraakactie, die ook het startsein vormde voor een landelijke actietour, richtte zich tegen speculanten zoals Van de Putte en het voorgenomen kraakverbod. De actievoerders uitten hun protest door spandoeken met de tekst 'Minister Dekker, heeft 30 jaar speculatie écht uw bescherming nodig?' aan de gevels te hangen.
Vrijplaats Koppenhinksteeg: Een Cultureel Bolwerk onder Druk
De Vrijplaats Koppenhinksteeg, al 33 jaar een centrum voor verzet, creativiteit en discussie, werd bedreigd met sluiting. De gemeente Leiden was van plan de panden te verbouwen tot een appartementencomplex met bedrijfsruimtes, waardoor er geen plaats zou zijn voor de huidige gebruikers. Sinds eind jaren zestig vinden er in de Koppenhinksteeg sociaal-culturele activiteiten plaats, waaronder een jongerenmuseum, kritische vakbondsjongeren, de boekhandel Manifest, de Weggeefwinkel, Las Vegas, De Fabel van de Illegaal, cultureel centrum Bar & Boos en een chinees vechtkunstcentrum. Deze initiatieven, die draaien op vrijwilligers en gemiddeld 2000 bezoekers per week trekken, staan voor een solidaire maatschappij waarin de mens centraal staat.
Ondanks dat de Vrijplaats geen huur betaalt, komen de onderhoudskosten voor rekening van de organisaties. De Stichting Vrijplaats Koppenhinksteeg bood aan om een redelijke huur te betalen na legalisatie en renovatie door de gemeente, maar dit aanbod werd afgewezen. Een bouwvergunning werd verleend, ondanks massaal aangetekende bezwaren. De gemeenteraadsverkiezingen in Leiden boden hoop, met partijprogramma's van GroenLinks, de SP en LWG/De Groenen die het behoud van de Vrijplaats steunen. Op 9 februari vond een muzikale demonstratie plaats ter ondersteuning van de Vrijplaats.
Juridische Overwinningen en Politieoptreden
De strijd rondom de Vrijplaats Koppenhinksteeg werd ook gekenmerkt door juridische procedures. Op 21 juni 2022 verklaarde het gerechtshof in Den Haag het OM niet-ontvankelijk in een hoger beroep aangespannen door kraaksympathisanten. De rechter oordeelde dat de aanhouding van de sympathisanten gepaard ging met disproportioneel geweld en dat de inzet van diensthonden door de Leidse politie niet geoorloofd was, omdat niet voldaan was aan de voorwaarden in de ambtsinstructie. Dit oordeel volgde na getuigenverhoren van onder andere de Leidse hoofdcommissie van politie en een agent-hondengeleider. De sympathisanten waren blij met de uitspraak, maar ook boos over het eerdere politieoptreden, waarbij honden vaker op vergelijkbare wijze waren ingezet, zoals bij de ontruiming van een pand aan de Lammermarkt en ongeregeldheden rond een bezoek van toenmalig staatssecretaris van Justitie Aad Kosto.
Eerder, in september 1999, kraakten krakers de panden aan de Aalmarkt 1-3 als protest tegen de omvorming van de binnenstad tot een koopzone. Na een gewelddadige ontruiming door de politie, waarbij drie sympathisanten naar het ziekenhuis moesten, kraakten de krakers het pand opnieuw. De politie voerde een charge met honden uit om sympathisanten te verwijderen. De krakers en sympathisanten voelden zich bedrogen door de gemeente en stelden dat het politieoptreden onrechtmatig was. Het Kraakspreekuur Leiden diende hierover een klacht in bij de Nationale Ombudsman.
De Impact van het Kraakverbod
Het kraakverbod, ingevoerd in 2012 in het Verenigd Koninkrijk en ook in Nederland een punt van discussie, heeft drastische gevolgen gehad voor de kraakbeweging. Krakers zijn uit stadscentra geduwd, wat hun zichtbaarheid en contact met het publiek vermindert. Het aantal squats is drastisch gedaald en de juridische risico's zijn toegenomen. Bovendien is er een gebrek aan deelname van een "nieuwe generatie" kraakactivisten. Sinds het kraakverbod is de dakloosheid verdubbeld en zijn de wachtlijsten voor sociale huurwoningen enorm gegroeid, met een gemiddelde wachttijd van negen jaar. Het gebrek aan betaalbare woningen wordt sinds 2020 aangeduid als een woonnoodsituatie.
Overstromingen voor vrijheid: Het (verbijsterende) beleg van Leiden 1573/4 | Tachtigjarige Oorlog
Hoewel de wet bedoeld was om zowel kraken als leegstand te beëindigen, is geen van beide doelen volledig bereikt. Gebouwen blijven leeg staan en voor velen blijft kraken een noodzaak. Of men nu kraakt, huurt of koopt, het vinden van een beschikbare en betaalbare woning blijft een uitdaging.