Het is weer verkiezingstijd en de campagnes van de verschillende politieke partijen zijn losgebarsten. Dat betekent dat debatten, stemoproepen, flyers en kieswijzers je om de oren vliegen. Maar één groep blijft daarbij altijd stil: de dieren. Hun stem klinkt niet in het publieke debat, terwijl politieke keuzes dagelijks hun levens bepalen.
Veel mensen denken bij hun stemkeuze juist wél aan de overvolle schuren zonder daglicht, de kalfjes die direct na de geboorte bij hun moeder worden weggehaald en de miljoenen varkens die nooit in de modder kunnen wroeten. En toch is de vraag ‘hoe komen we tot een meer dierwaardige veehouderij voor alle dieren?’ er niet één die je veel voorbij ziet komen in de verschillende tv- en radiodebatten. En ook gaat het zelden tot nooit over de honden en katten die nog steeds slachtoffer worden van malafide fokkers en handelaren. Dierenwelzijn is niet zomaar een detail in de marge; het gaat om véle miljoenen levende wezens die afhankelijk zijn van politieke keuzes en niet voor zichzelf kunnen opkomen.
Daarom is het voor de Dierenbescherming een doorn in het oog dat het voor kiezers niet eenvoudig is om te achterhalen hoe partijen werkelijk met dit thema omgaan. Verkiezingsprogramma’s staan vaak vol mooie woorden, maar in de Tweede Kamer tellen uiteindelijk de daden. En laten we eerlijk zijn: sommige partijen blinken erin uit het één te zeggen en het ander te stemmen. Daarnaast behandelen programma’s slechts een selectie van onderwerpen; niet alles komt aan bod: bij de meeste partijen mag je blij zijn als er al een kleine dierenwelzijnsparagraaf is opgenomen.
Om dit op te lossen hebben we de afgelopen periode, in samenwerking met de Dierencoalitie, een tool gemaakt. De Dierenkieswijzer zet helder op een rij waar politieke partijen voor staan, wat ze beloofd hébben en - misschien nog belangrijker - hoe ze de afgelopen jaren over dierenwelzijn gestemd hebben. Zo wordt zichtbaar voor welke partijen dit onderwerp echt relevant is en voor welke partijen dit minder prioriteit heeft.
De dierenstemhulp is er voor iedereen voor wie dierenwelzijn belangrijk genoeg is om mee te nemen in diens stemkeuze: welk gewicht krijgt dierenwelzijn in de keuzes van de partijen? Hoe hebben zij in het verleden gestemd? En hoe reageren zij op de stellingen die hun zijn voorgelegd? Dus sta je straks in het stemhokje: bedenk ook dat jouw stem direct gevolgen heeft voor dieren die hun leven lang in stilte afhankelijk blijven van menselijke keuzes.
Vetbollen ophangen voor de vogels, lekker warm in onze jas met eendendons. Actievoeren voor de walvis, en intussen een blik tonijn opentrekken. ‘Dit is kalfje Willy. Een week later is er een barbecue voor alle trouwe kijkers van het programma, waarbij Willy op het menu zal staan. De beelden missen hun effect niet. Al meteen na de uitzending komen de protesten tegen de slacht op gang. Na een paar dagen zwichten de programmamakers. Voor de genodigden van de barbecue een week later wordt het een verwarrende avond. Ha gelukkig, er ligt vlees van de slager op de barbecue! De worsten en hamburgers vinden gretig aftrek. Totdat er weer een filmpje wordt vertoond. ‘Het vlees voor de barbecue moet toch ergens vandaan komen. Dit is kalfje Barabas. Wij gaan straks kalfje Barabas slachten.’
Onze relatie met dieren is complex en zit vol tegenstrijdigheden, beaamt psycholoog Hal Herzog. ‘Op de vraag: hou je van dieren, antwoorden de meeste mensen “ja”,’ vertelt hij tijdens een bezoek aan Nederland. Als je vraagt: zou een dier het recht moeten hebben om te leven, zeggen ze “ja”. En als je vraagt: hebben wij mensen het recht om dieren op te eten, zeggen ze ook “ja”. Waarom is het zo moeilijk om helder en logisch te denken als het om dieren gaat? Waarom vertroetelen we het ene dier alsof het familie is, en doden we het andere dier voor een gezellige barbecue of gewoon omdat het irritant zoemt of in de weg loopt?
Ons denken over dieren is een ingewikkeld samenspel van instinct, ervaring, cultuur, intuïtie en rationaliteit, zegt Herzog. Hoewel deze schattigheidsreflex is bedoeld om ons aan te zetten om onze eigen baby’s te koesteren, maakt hij ons ook extra gevoelig voor andere wezens met dergelijke kenmerken. Dat kwam goed uit voor de reuzenpanda, die het heeft geschopt tot logo van het Wereld Natuur Fonds. Herzog: ‘Ik denk dat onze liefde voor vlees aangeboren is. Veel antropologen denken dat de uitbreiding van ons menu met vlees ertoe heeft geleid dat we zo’n groot brein konden ontwikkelen, en dat we de grote hoeveelheden eiwitten en vetten konden krijgen die nodig zijn voor zo’n energievretend orgaan.
Dan is er ook nog onze cultuur, die bepaalt welke dieren we kunnen eten, welke afstotelijk zijn en welke juist bewonderenswaardig zijn of aaibaar. Bij ons is hij onze beste vriend. In Arabische culturen wordt hij veracht en geschopt. Een extra complicerende factor is dat we de neiging hebben om ons te verplaatsen in een ander. Dat beperkt zich niet tot mensen, ook aan dieren schrijven we gevoelens en gedachten toe. Dat we ons kunnen verplaatsen in een dier maakt ons betere jagers. Logisch nadenken is dus moeilijk als je door zoveel verschillende krachten wordt gestuurd. Terwijl wij mensen er nu juist zo erg naar verlangen om consistent, consequent en logisch te zijn in ons gedrag en onze gedachtes.
Wanneer we toch tegenstrijdigheden in ons denken aantreffen - en dat zijn er veel als het om dieren gaat - dan geeft dat een ongemakkelijk gevoel. Eén manier is om er simpelweg niet over na te denken. Herzog: ‘We denken er bijvoorbeeld liever niet over na dat ons vlees van dieren komt. Dat is ook steeds gemakkelijker geworden. We hoeven niet meer zelf een dier te doden, maar kopen vlees in mooie gekoelde pakketjes. Het lijkt zo min mogelijk meer op een dier, meestal zit er geen bot meer aan. Een andere oplossing is om onze denkbeelden aan te passen, als die niet kloppen met ons gedrag of met onze emoties. Zo breien we de verwarring in ons hoofd weer een beetje recht. Het dier is al dood, dus ik kan er toch niets meer aan doen, bijvoorbeeld. Voor dit dier kun je inderdaad niets meer doen, maar je stimuleert de bontindustrie wel met je aankoop. Een ander argument is: we eten toch ook vlees? Het andere uiterste is om uit alle macht te proberen om wél consistent te zijn, en de verantwoordelijkheid helemaal bij jezelf te leggen. ‘Aan de ene kant zijn hun levens bewonderenswaardig, omdat ze echt proberen om hun waarden na te leven. Maar aan de andere kant maakt het ze vaak ongelukkig. Ik heb veel mensen gezien die dat is gebeurd. Het is bovendien lastig om niet toch érgens een grens te leggen. Moet je dan ook proberen om geen insecten te vertrappen, en elk spartelend vliegje uit het zwembad redden? En kun je als dierenliefhebber wel een kat hebben, die honderden kilo’s vlees naar binnen werkt in zijn leven, en vogeltjes en knaagdiertjes doodmartelt?
‘Veertig procent van de dierenactivisten in de vs eet vlees,’ zegt Herzog. Toen ik begon met dit soort dingen te bestuderen, vond ik dat wel een beetje hypocriet. Maar nu vind ik dat niet meer. Ik zie dat mensen hun best doen. Tja. Tenzij we een veganistische dierenactivist zijn die geen muggen doodslaat, zijn we dus veroordeeld tot het grijze gebied, het ‘gekwelde midden’, waarin je bij elke kwestie moet bedenken wat je ervan vindt, en waarom. Wat vinden we van echt bont? De bio-industrie? Oogschaduw die op dieren is getest? Dat we nu eenmaal niet consistent zijn in ons gedrag tegenover dieren kunnen we maar beter accepteren, zegt Herzog. Dan hoeven we ons niet meer in bochten te wringen om te bedenken waarom iets wel of niet mag. Veel mensen denken er bijvoorbeeld over vegetariër te worden, maar worden tegengehouden door het idee dat ze het vast niet zullen volhouden. Dus eten ze vlees. En ook zonder meteen dierenactivist te worden kun je veel doen tegen dierenleed. Wandelen met asielhonden, kiloknallers boycotten, dierproefvrije cosmetica kopen.
VVD en PvdD presenteren huisdierenakkoord: 'Dierenwelzijn in Nederland eindelijk vormgeven'
Op het eerste congres van de Vakbond voor Dieren zijn geen dieren aanwezig. Logisch ook, want met dieren kun je niet praten. „Behalve Leonie dan”, zegt dierethicus Bernice Bovenkerk van de Wageningen Universiteit tijdens haar lezing. Achter in de zaal gaat een hand omhoog. Leonie Cornips knikt. Voor de aanwezigen die (nog) geen gesprekken met dieren kunnen voeren, is er een alternatief: een cursus Chicks in Dialogue, bedoeld om de ‘empathiespier’ voor je ‘zusterkippen’ te trainen. Theatermaker Lindertje Mans - roze blouse, twee knotjes - demonstreert een van de veertig ‘kakelfrases’ die een kip volgens haar beheerst. Maar dieren een stem geven is wel degelijk een serieus onderwerp. Het is ook de reden dat Marjolein de Rooij, die zich al twintig jaar inzet voor dierenrechten, in 2023 de Vakbond voor Dieren oprichtte. Om haar hals hangt een gouden ketting met een kip als hanger. „Door het een vakbond te noemen”, „verander je het denkkader. Dan zijn dieren niet alleen slachtoffers, maar actoren met een stem.”
Volgens De Rooij is het „de grootste vakbond ter wereld”: in Nederland zijn 90 miljoen kippen, 10 miljoen varkens en 3,7 miljoen runderen. Voor hen zouden, vindt ze, arbeidsrechten moeten gelden. Dieren leveren immers arbeid - en de wetenschap is inmiddels ver genoeg om te weten stelt zij. Het van De Rooij is een plek aan tafel bij de Sociaal-Economische Raad om dieren te vertegenwoordigen - of om op zijn minst de vakbond „te presenteren als een club waarmee te praten valt”, zegt De Rooij. Het is „toch vreemd”, vindt ze, dat de veehouderij zelf bepaalt hoe het er aan toegaat. „Aan Albert Heijn wordt ook niet gevraagd wat zij een goed minimumloon vinden.
Het congres wordt gehouden in Bussum, in de ‘circulaire ontmoetingsplek’ De Groene Afslag, een gebouw dat van buiten oogt als een bunker en van binnen doet denken aan een vrije school: houten deuren, zachtgekleurde muren, overal planten en afbeeldingen van natuur. De dagvoorzitter opent het congres maar niet voordat ook de dieren een plek hebben gekregen. Op een tafel voor in de zaal verschijnen borden met afbeeldingen van een kip, een varken en een koe. Dat oogst applaus. „Zo zijn ze er toch een beetje bij”, zegt de voorzitter, voordat ze aankondigt. „Misschien verschillen we vandaag sterk van mening”, zegt ze tegen een zaal vol vertegenwoordigers van de Dierenbescherming, Wakker Dier en de Partij voor de Dieren.
Een van de aanwezigen is Koen van Pelt (26), die zich inzet voor de rechten van vissen. Tijdens zijn studie maritieme techniek in Delft raakte hij na het lezen van een boek van Peter Singer overtuigd het nut van effectief altruïsme: je leven zo inrichten dat je zoveel mogelijk goed doet. In Londen ontmoette hij gelijkgestemden in een hub voor effectief altruïsten en ontdekte hij dat het behoorlijk slecht gesteld is met de . Ook Wouter Waayer mag op het podium een praatje houden. Hij groeide op in een kalverhouderij in Twente, maar is nu veganist. Die omslag begon met een ‘knuffelkalf’, genaamd Liesje, dat later door zijn vader naar de slacht werd gebracht. „Ik keek haar in de ogen en zag dat ze een individu was”, zegt hij. Het zette hem aan het denken over de industrie. Waayer maakte er uiteindelijk een documentaire over - een keuze waardoor hij in onmin raakte met zijn geboorteplaats. „Oude schoolvrienden plaatsen nog steeds berichten over mij op sociale media dat ik niet spoor en dat ik moet worden en zo”, zegt hij.
In de pauze zeggen de aanwezigen in Bussum het jammer te vinden dat het congres vooral mensen uit dezelfde bubbel trekt - op een paar sprekers en aanwezigen na, zoals een biologische veehouder die vindt dat dieren wel productiemiddelen zijn, en twee werknemers van zuivelbedrijf Campina. Terwijl er peren bij de koffie worden gegeten, vertellen ze dat ze tegelijk inspiratie en steun halen uit elkaars verhalen. „En misschien vertelt iemand hier straks over deze bijeenkomst aan iemand buiten de bubbel”, vult Waayer aan. De Rooij noemt de dag „enorm nuttig”. Ze neemt het voor lief dat mensen de Vakbond voor Dieren misschien niet gelijk begrijpen.
Correctie (24 januari 2026 om 21.44 uur): In een eerdere versie van dit artikel stond Wouter Waayer aangeduid met de verkeerde naam. Biologische varkenshouder Ruben Exterkate en de ‘vegan boerenzoon’ Wouter Waayer.
‘Truth is stranger than fiction,’ klinkt de stem van een directeur van National Geographic halverwege Jane, een documentaire met lang verloren beschouwde beelden van de jonge jaren van bioloog Jane Goodall. De eerste helft van dat citaat komt van de schrijver Mark Twain, de tweede helft heeft de directeur denk ik zelf verzonnen. Het citaat wordt vaak opgerakeld omdat het mooi klinkt, maar in dit geval snap ik wel waar hij het vandaan haalt. Wat betreft de fictie doelt hij op de verhalen van Edgar Rice Burroughs over Tarzan en Jane, waarin een jonge vrouw haar comfortabele bestaan in Engeland opgeeft voor een leven tussen de apen. Ik dacht altijd dat ik Jane Goodall al kende. Dat is die vrouw van de chimpansees, dacht ik dan, en dan dacht ik al gauw weer aan wat anders. Maar dat is het probleem met mij: ik denk vaak dat ik dingen al weet, en juist daarom heb ik geen idee waar ik het over heb. Zonder het ooit hardop uit te spreken was Jane Goodall in mijn hoofd een soort Timothy Treadwell uit de Werner Herzog-documentaire Grizzly Man geworden, een gek die in alle romantische naïviteit denkt dat hij kan samenleven met gevaarlijke dieren. Maar chimpansees zijn geen grizzlyberen, weet ik nu, en ik vind het beschamend dat ik haar een gek heb gevonden. Er valt ontzettend veel te vertellen over Jane. De documentaire probeert dat ook allemaal te doen.
Jane is een ongeschoolde jonge vrouw in de jaren zestig die door vakgenoten pas serieus genomen wordt als een man van National Geographic haar onderzoek vastlegt in een reportage. Jane is een baanbrekende wetenschapper, ze laat zien dat chimpansees werktuigen gebruiken, dat het dieren met karakters en emoties zijn, dat ze niet zo anders zijn dan mensen. Jane is een activist, ze vraagt aandacht voor de hachelijke situatie van de apen en de rol van de mens daarin. Jane is een publiek figuur. Jane is een dochter. Jane is een echtgenote. Jane is een moeder. Ik had dat niet verwacht op basis van het eerste half uur, dat voornamelijk bestaat uit Jane die over een beekje springt, Jane die een boom aanraakt, Jane die door een verrekijker kijkt. Volgens mij is dat een trucje van regisseur Brett Morgen. Hij laat je even geloven in de fictieve Jane, de weerloze Britse dame die valt voor de wildernis.
